De vondst van een voor ons ongewone railspijker in Australië was het begin van een zoektocht door een gebied van de spoorwegtechniek, waar nog nauwelijks iemand systematisch aan gewerkt had.

Langs veel bekende en onbekende paden werd een groot aantal onderdelen bij elkaar gebracht, die allemaal gemeen hadden dat ze van pas kwamen bij het bevestigen van rails “ergens” op. Ook waarop die rails bevestigd zouden worden, was een terrein dat veel details pas prijsgaf bij nauwkeurig onderzoek.

Wie kent dwarsliggers van eternit, wie zou zaagsel in beton verwerken om de trein zachter te laten rijden, met een wapening van prikkeldraad?

Duizenden ideeën zijn in de loop van de jaren ontwikkeld om de bovenbouw van de spoor- en tramwegen beter of goedkoper te maken, wat soms wél en heel vaak niet zo goed lukte. Verzwaring van de eisen, zoals grotere aslasten en hogere snelheid, leidde opnieuw tot een serie ontwikkelingen die het gamma van de bevestigingen vergrootte.

En daarna nog eens het terugdringen van spoorgeluid, dat in toenemende mate als ontoelaatbaar geklasseerd werd.

In Nederland is een partijtje meegeblazen, waarvan het stoelenspoor niet over de grens kwam, maar de DE-klemmen zich over de hele wereld konden verspreiden.

Tijdens de ontdekkingsreis wordt lijn gebracht in een fascinerend stuk spoorwegtechniek.

Voor wie en waarom dit boek geschreven is3

Notaties4

Summary5

1 Afbakening7

2 Inleiding8

3 Nederlandse bijdragen aan de ontwikkelingen15

4 Algemene hoofdstukken17

4.1 Terminologie17

4.2 Gebruikte materialen17

4.3 Belasting van het spoor20

4.4 Optredende krachten en daardoor optredende problemen21

Remedies25

4.5 Normalisatie27

4.6 Dwarsliggerafstand27

4.7 Spoorspatting27

4.8 Spoorverwijding28

4.9 Octrooischriften28

5 Andere sporen30

6 Rails, materiaal, vorm en ontwikkeling33

7 Onder de rails47

7.1 De grond onder houten rails49

7.2 Afzonderlijke steunpunten onder vlakke rails50

7.3 Langsliggers onder plateway en vlakke rails51

7.4 Afzonderlijke steunpunten onder gietijzeren rails51

7.5 Volle ondersteuning onder gietijzeren rails52

7.6 Grond onder holle rails52

7.7 Afzonderlijke steunpunten onder holle rails53

7.8 Langsliggers onder holle rails53

7.9 Dwarsliggers onder holle rails54

7.10 Afzonderlijke steunpunten onder T-, I- en DK-rails55

7.11 Langsliggers onder T-, I- en DK-rails58

7.12 Dwarsliggers onder T-, I- en DK-rails58

7.13 Betonplaat onder BH-rails60

7.14 Afzonderlijke steunpunten onder platvoetrail61

7.15 Langsliggers onder platvoetrail63

7.16 Dwarsliggers onder platvoetrail67

7.17 Betonplaat onder platvoetrail81

8 Bovenbouwcombinaties93

8.1 Spoor zonder rails93

8.2 Stenen rails in de grond93

8.3 Houten rails op de grond94

8.4 Houten rails op losse steunpunten94

8.5 Houten rails op houten langsliggers94

8.6 Houten rails op houten dwarsliggers95

8.7 Platte rails op houten latten96

8.8 Plateway en (bijna) platte strippen op houten rails en langsliggers97

8.9 Platte rails op stalen langsliggers98

8.10 Platte rails op stenen of betonnen ondergrond98

8.11 Gietijzeren en hoekrails op stenen blokken99

8.12 Hoekrails op gietijzeren blokken100

8.13 Holle rails op niets100

8.14 Holle rails op betonnen langsliggers101

8.15 Holle rails op houten langsliggers101

8.16 Holle rails op stalen langsliggers101

8.17 T-rails op straatkeien102

8.18 T-, I-, en DK-rails op losse steunpunten102

8.19 T-, I- en DK-rails op dwarsliggers103

8.20 T-rails op doorgaande ondersteuning106

8.21 Platvoetrails op niets107

8.22 Platvoetrails op afzonderlijke ondersteuningen108

8.23 Platvoetrails op houten dwarsliggers109

8.24 Platvoetrails op betonnen dwarsliggers120

8.25 Platvoetrails op stalen dwarsliggers121

8.26 Platvoetrails op kunststof dwarsliggers127

8.27 Platvoetrails op stalen langsliggers128

8.28 Platvoetrails op betonnen langsliggers128

8.29 Platvoetrails op betonplaat130

9 De onderdelen en de railbevestigingen137

9.0 Enkele grote leveranciers138

9.1 Niet-elastische bevestigingen139

9.1.1 Houten, smeedijzeren en stalen pennen, trenails139

9.1.2 Montagehoeken en beugels142

9.1.3 Plaatstalen klemmen142

9.1.4 Houtschroeven143

9.1.5 Tap-, moer- en slotbouten144

9.1.6 Stijve spoorspijkers148

Lockspike152

Gauge lockspike152

Kopondersteuning154

9.1.7 Kraagbouten154

Kopondersteuning158

Kransmoeren159

9.1.8 Stokschroeven en tapeinden159

9.1.9 Spanbouten160

9.1.10 Veer- en borgringen161

9.1.11 Deuvels en draadbussen162

Keilbouten169

9.1.12 Stoelen voor DK-rail170

Vulplaatjes174

Vulringen175

Opsluitblokken175

9.1.13 Stoelen voor platvoetrail175

9.1.14 Geïntegreerde dwarsliggers177

9.1.15 Spieën182

9.1.16 Schalen en platen191

9.1.17 Onderlegplaten bij directe bevestiging194

9.1.18 Onderlegplaten voor gemengde railbevestiging199

9.1.19 Onderlegplaten voor indirecte bevestiging201

9.1.20 Elastische onderlegplaten210

9.1.21 Elastische tussenplaten213

9.1.22 Vulplaatjes bij platvoetrail216

9.1.23 Klinknagels218

9.1.24 Haakbouten218

9.1.25 Hefbomen en excentrieken220

9.1.26 Stijve klemmen en klemplaten221

9.1.27 Stalen randen225

9.1.28 Eénzijdige railklemmen226

9.1.30 Instelbare klemmen228

9.1.30 Niet-stijve klemmen229

9.1.31 Op rubber opgelegde klemmen230

9.1.32 Overige niet-elastische bevestigingen230

Lijmverbindingen233

9.2 Elastische bevestigingen235

9.2.1 Voorlopers236

9.2.2 Elastische spoorspijkers239

Elastic rail spike239

Macbeth241

Doppelspannagel242

9.2.A1 AD-bevestiging246

9.2.B1 Baseplate-clip247

9.2.B2 Bayliss, Jones & Bayliss247

BJB-clip247

Helical Spring Screw247

9.2.B3 BR Research-clip247

9.2.C1 Chemetron248

9.2.C2 Cradle248

9.2.D1 DB-klemmen248

9.2.D2 DFF249

9.2.D3 DE-draadklemmen249

9.2.E1 Everts & Van der Weyden251

9.2.F1 FIST253

9.2.G1 G-4253

9.2.G2 Geo-klem254

9.2.H1 Hambo254

9.2.H2 Heyback254

9.2.H3 Hoflex255

9.2.J1 J-Flex255

9.2.K1 KA-clip256

9.2.K2 KRRI256

9.2.K3 KT-clip256

9.2.M1 McKay256

9.2.M2 Mondragon257

9.2.M3 MRC C3R257

9.2.N1 Nabla-klemplaten258

9.2.N2 NorFast259

9.2.O1 onesteel259

Trak-Lok259

9.2.P1 Pandrol260

Gauge-Lock261

PR-clips261

e-clips261

cane clip262

mine-clip262

C-clip264

fastclip266

Pandrol retro-fit267

9.2.R1 Railsco268

9.2.R2 Rex-Lok268

9.2.R3 RN269

№3-type5270

9.2.S1 Safelok III272

9.2.S2 Schmitthelm272

Skl2272

T-Flex273

WS8274

9.2.S3 SHC274

SHC-V275

Springlock276

9.2.S4 Shockfast276

9.2.S5 Sidewinder276

9.2.S6 Skamo277

9.2.V1 Vapé Rail277

9.2.V2 Vossloh278

Spannbügel Sbü4278

Beta279

ω-veerklemmen281

Umrüstung286

9.2.W1 Wisclip290

9.3 Hangende rails290

9.4 Overige elastische bevestingen293

9.5 Spoorloos gebleven294

10 Verdiepte ligging van dwarsliggers295

11 Sporen op een paklaag296

12 Ingegoten spoor296

13 Geluid- en trillingdempende materialen300

14 Elektrische isolatoren303

15 Afdekkapjes305

16 Railankers305

17 Overige bevestigingen312

18 Merktekens313

19 Reparatiemateriaal314

20 Toekomstige railbevestigingen315

21 Verzameling318

22 Verantwoording318

23 Memoriaal319

Dank aan allen324

Geciteerde publicaties326

Gebruikte afkortingen334

Foto's verzameling335

Trefwoordenregister337

 

9.1.19  Onderlegplaten voor indirecte railbevestiging

Al in de 19^e eeuw werden onderlegplaten (voor platvoetrail, dus geen stoelen!) ontwikkeld met een volledige scheiding van functies: het bevestigen van de plaat aan de dwarsligger was één ding, het vastmaken van de rails op die plaat iets heel anders. De toenemende eisen op hoofdspoorlijnen maakten deze scheiding van taken gewenst.

Er was een aanzienlijke verhoging van de aanlegkosten mee gemoeid door het veel grotere gebruik van ijzeren en stalen onderdelen en dus ook veel meer arbeid om ze aan te brengen. Het grote voordeel is dat het loswerken van spoorspijkers en kraagbouten tot het verleden behoort, althans voor een heel groot gedeelte kan worden verminderd. Het spoor is dus betrouwbaarder en er kan met grotere snelheden worden gereden. Houten dwarsliggers gaan langer mee.

In de Atlas zum Handbuch für specielle Eisenbahn-Technik 1877 [V270, Tafel XII] worden onderlegplaten/stoelen voor platvoetrail afgebeeld van de Ostbahn in Pruisen [Fig 10]. Daarbij wordt de plaat vóóraf met door de railvoet gaande moerbouten aan de rail gemonteerd, en de platen daarna met railspijkers op de dwarsliggers worden vastgezet. Van de Taunusbahn komt het ontwerp volgens [Fig 11] waarbij de stoelen met trenails, die door een onderliggende “indrukbare” houten plank gaan, aan de dwarsligger vastzitten, en de rail met moerbouten en klemplaatjes op de stoelen vastgezet wordt.

Railbevestigingen
9,5 uit 10 gebaseerd op 4 reviews.


Railbevestigingen zijn voor mij als civieltechnische spoorman altijd al een hobby geweest. Waar ik ook kwam heb ik altijd geprobeerd een verticale foto van de verbinding spoorstaaf - dwarsligger te maken. Het boek van Jan Roos gaat echter veel verder: uitgebreide geschiedenis en werkelijk honderden tekeningen en fotos, alles voorzien van een degelijke tekst, soms in de originele taal. Ik denk zeker een jaar nodig te hebben om het helemaal te lezen en alle dwarsdoorsneden en overige tekeningen, zowel oud als nieuw, te bestuderen. Voor de gemiddelde spoorwegliefhebber misschien niet zo interessant, maar voor diegenen, die zich afvragen waarover hun favoriete transportmiddel nu eigenlijk rijdt een absolute aanrader!
door wagtem, 25-03-2012 ( 10/ 10)

---

Railbevestigingenis is een zeer verrassend boek! Het ligt hier sinds ik het kreeg op tafel en het vergaat iedereen die het ziet en opneemt zoals mij toen ik het uitpakte: je bladert, je kijkt, je leest en het onderwerp heeft je meteen in de ban. Het zijn de fotos die pakken, de plaatjes die verhelderen en de gedetailleerde tekst die begrijpelijk toelicht. Er is veel humor en relativering te vnden in het boek. Zoals de auteur het al stelt in zijn inleiding: velen blijven bij hun railhobby steken in vernummeringen van rijtuigen of achtereenvolgende schilderbeurten, maar zonder rails rijdt geen trein. Dit boek zou daarom een vooraanstaande plaats moeten innemen in de boekenkast van ieder die professioneel of uit belangstelling met railvervoer bezig is.
door FJ Venema, 16-12-2011 ( 10/ 10)

---

Het boek Railbevestigingen van Jan Roos geeft een zeer uitgebreid overzicht van de wijzen waarop door de jaren heen de rails waarop treinen en trams rijden zijn gemonteerd. Het mag, door zijn vele illustraties, de omvangrijke literatuur-, personen- en zakenregisters, in geen enkele bibliotheek van serieus in het railvervoer geinteresseerden ontbreken.
door Francica Maria Simons (conservatrice techniek van Het Spoorwegmuseum), 16-12-2011 ( 10/ 10)

---

Dit boek is iets voor de specialist of erg geinteresseerde in dit onderwerp. Door de overvloed aan informatie gaat het overzicht wat verloren. Als naslagwerk zeer nuttig.
door H.A. de Bruijn, 16-12-2011 ( 8/ 10)

---